|
Janusz W.
Kosinski
DZIAŁALNOŚĆ
POPULARYZATORSKA I POPULARNO-NAUKOWA
NA POLU
METEORYTYKI W POLSCE W LATACH 1975 – 2000
Streszczenie:
W latach 1975 – 2000 podjęto w Polsce szereg działań mających na celu
popularyzację meteorytyki. Prowadzono też prace naukowe w zakresie
możliwym do realizacji przez nieprofesjonalistów. Artykuł uzupełnia
literatura, która ukazała się we wskazanym okresie.
0. Wstęp
Wydawać by się
mogło, że w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, w latach
osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zainteresowanie
meteorytami w Polsce wygasło zupełnie. Oczywiście różne instytucje
naukowe prowadziły badania i w tym zakresie, jednak znajomość ich
wyników była stosunkowo niewielka. Jest to bardzo istotne, gdyż
dostępność wyników prac naukowych w meteorytyce, ma co najmniej dwa
aspekty. Po pierwsze, popularyzacja tych zagadnień pozwala pozyskiwać
nowy materiał – zwiększenie świadomości ludzi na temat tego co mogą
znaleźć pod nogami czy też jak zinterpretować prawidłowo to, co
zobaczyli na niebie, jest nie do przecenienia. Z drugiej strony,
popularyzacja zagadnień meteorytyki, szczególnie wśród młodych osób
wykazujących zainteresowania naukowe (np. miłośnicy astronomii, młodzież
szkolna) pozwala mieć nadzieję, na dopływ nowych kadr do instytucji
naukowych podejmujących tę tematykę.
I chyba właśnie
brak przepływu informacji oraz brak spektakularnych wydarzeń w zakresie
meteorytyki we wspomnianym ćwierćwieczu, mogą tworzyć taki właśnie
obraz. Czy jest to jednak obraz prawdziwy ? Oczywiście nie ! Dzisiaj, z
perspektywy lat dopiero widać, że nie był to czas stracony.
Moim zamiarem
stało się zebranie informacji o różnych działaniach podejmowanych
głównie na polu popularyzacji meteorytyki w latach 1975 – 2000 w Polsce.
Zdaję sobie sprawę, że niniejsze opracowanie ma dwie podstawowe wady,
których nie sposób uniknąć: zapewne jest niekompletne, za co wszystkich
zainteresowanych przepraszam i chętnie przyjmę wszelkie uzupełnienia
oraz poprawki; jest też bardzo subiektywne, czego usprawiedliwieniem
może być jedynie fakt, że w wielu z omawianych wydarzeń i działań brałem
udział i widzę je z osobistej perspektywy.
A skąd taki przedział czasowy? Po roku 1973 (był
to Rok Kopernikowski, czas kulminacji wielu działań na rzecz astronomii
profesjonalnej, jak i amatorskiej) zainteresowanie tą dziedziną zaczęło
w Polsce słabnąć. Ilość wydawanej literatury malała, spadła aktywność
tzw. organizacji społecznych; nie bez wpływu na wiele działań była
sytuacja w Polsce. Ale w roku 1975 stało się coś istotnego – powstała
idea utworzenia Sekcji Obserwatorów Meteorów Polskiego Towarzystwa
Miłośników Astronomii, w której tematykę działań wpisana była również
meteorytyka. Natomiast rok 2000, to rok w którym zaczęła się
krystalizować koncepcja powołania Polskiego Towarzystwa Meteorytowego.
Stało się to w kwietniu 2002 r. i na pewno wydarzenie to zapoczątkowało
nowy rozdział w historii polskiej meteorytyki.
Za wsparcie w
czasie przygotowywania niniejszego opracowania chciałbym serdecznie
podziękować dr Jadwidze Białej z Olsztyńskiego Planetarium i
Obserwatorium Astronomicznego oraz Andrzejowi S. Pilskiemu z Muzeum
Mikołaja Kopernika we Fromborku.
1. Nieco
historii
Początek lat
siedemdziesiątych XX wieku przyniósł wzrost zainteresowania astronomią i
astronautyką. 500 rocznica urodzin M. Kopernika i związane z nią
działania oraz udane loty na Księżyc przeprowadzone przez USA i
przywiezienie gruntu księżycowego sprawiły, że wzrosło też
zainteresowanie meteorami i meteorytami. W Polskim Towarzystwie
Miłośników Astronomii powstał pomysł stworzenia Sekcji Obserwatorów
Meteorów, która zajmowałaby się obserwacjami meteorów, zbieraniem danych
o bolidach oraz badaniami znalezisk, które mogą być meteorytami.
Twórczynią Sekcji była Honorata Korpikiewicz z Uniwersytetu A.
Mickiewicza w Poznaniu. Działania Sekcji na dobre rozpoczęły się w 1975
r. Główny cel Sekcji, czyli obserwacje meteorów, realizowany był przez
cały rok. Natomiast w okresie wakacji organizowano obozy astronomiczne,
gdzie obok obserwacji prowadzone były też wykłady, w znacznej części
poświęcone meteorytyce. Warto przypomnieć, że H. Korpikiewicz była
uczestnikiem badań obszaru spadku meteorytu Morasko. Obozy astronomiczne
SOM organizowane były we Fromborku. Jednym z efektów tej lokalizacji,
były próby poszukiwania meteorytów w najbliższej okolicy, sprowokowane
informacjami o rzekomym znalezieniu takich obiektów przed wojną.
Meteorytów nie znaleziono, ale pojawiły się przypuszczenia, że na północ
od Fromborka znajduje się krater meteorytowy o średnicy 250 m ! Obiekt
ten stanie się przedmiotem badań w następnych latach, o czym będzie
jeszcze mowa.
Sekcja rozwijała
swoją działalność do końca lat siedemdziesiątych, a ważnym wydarzeniem
stało się I Seminarium Meteorowo-Meteorytowe. Odbyło się ono 12 sierpnia
1979 r. we Fromborku i zgromadziło 35 osób z całej Polski. Wykłady
zaprezentowane na Seminarium dotyczyły głównie problematyki
meteorytowej: kraterów meteorytowych, sposobów poszukiwania meteorytów,
ich składu i spadków. Seminarium miało zapoczątkować regularne spotkania
poświęcone tematyce meteorowej i meteorytowej. Tak się jednak nie stało.
W roku 1980, co prawda odbył się obóz astronomiczny we Fromborku,
kolejnego seminarium jednak nie zorganizowano – zdaje się, że czas nie
był sprzyjający. Był to bowiem słynny już „Sierpień’80”.
| |
 |
|
Fig. 1 Uczestnicy obozu Sekcji Obserwatorów
Meteorów PTMA przy
tzw.
„kraterze fromborskim”; sierpień 1980 (foto: L. Nowak)
|
| |
Działalność
Sekcji zaczęła słabnąć. Siłą rozpędu zorganizowano jeszcze obozy
astronomiczne w latach 1981 – 1982, a następnie Sekcja przestała
praktycznie istnieć. Szczątkowe wyniki prac Sekcji, głównie dotyczące
obserwacji meteorów przejął Janusz W. Kosinski, z nadzieją na
reaktywację Sekcji w jak najbliższej przyszłości. Wyniki dotyczące
meteorytyki były jeszcze uboższe i dotyczyły tylko tzw. krateru
fromborskiego. Reaktywacja Sekcji nie powiodła się i przez kilka lat
prace na tym polu kontynuowane były tylko prywatnie. Brak też informacji
o działaniach podejmowanych w innych ośrodkach. Jedynie w Grudziądzu,
wiosną 1982 r. przygotowano wystawę pt. „Żelazo na Ziemi i we
Wszechświecie”, prezentującą m.in. meteoryty żelazne.
W latach 1983 –
1986 tematykę meteorytową podejmowali niejednokrotnie uczestnicy akcji
„Wakacje w Planetarium”, przygotowywanej i prowadzonej przez Andrzeja
S. Pilskiego we fromborskim Planetarium i Obserwatorium
Astronomicznym. Ciekawostką może być fakt, że A. Pilski w tym czasie w
swojej działalności popularyzatorskiej nie podejmował jeszcze tematyki
meteorytowej, a aktywność uczestników „Wakacji” na polu meteorytyki
polegała głównie na przekopywaniu domniemanego krateru fromborskiego i
pobieraniu prób do badań frakcji magnetycznej, pod kierunkiem J.
Kosinskiego.
Sytuacja zaczęła się zmieniać od roku 1987.
Powstała wtedy Pracownia Komet i Meteorów (pierwotna nazwa Pracownia
Planetologii i Meteorytyki). Była to reakcja na brak aktywności mającego
„monopol” na nieprofesjonalną astronomię Polskiego Towarzystwa
Miłośników Astronomii. Pracownia powstała samorzutnie, jako inicjatywa
J. Kosinskiego. Od samego początku dostrzegano konieczność rozwijania
tematyki meteorytowej. Pracownia podjęła szereg tematów związanych z
meteorytami: kontynuowano prace na obszarze tzw. krateru fromborskiego,
podjęto badania nad pyłem meteorowym i meteorytowym, prowadzono
poszukiwania na obszarach spadku meteorytu Pułtusk i meteorytu Gaj,
podjęto próby obserwacji rojów meteorytowych (planetoidalnych). Pieczę
nad tymi tematami miała Sekcja Meteorytyki PKiM.
Pracownia ze
swoją Sekcją Meteorytyki szczególnie aktywnie działała w latach 1988 –
1989. Wtedy też w jej pracach na polu meteorytyki brało udział najwięcej
osób. Sekcja działała też na rzecz popularyzacji meteorytyki:
organizowano wykłady dla uczestników „Wakacji w Planetarium” i
harcerskich obozów astronomicznych we Fromborku, spotkania dla młodzieży
szkolnej, prowadzono rozmowy indywidualne, namawiając różne osoby do
poszukiwania meteorytów.
Od roku 1990
Pracownia Komet i Meteorów zajęła się głównie tematyką meteorową (komety
stały się domeną Sekcji Obserwatorów Komet PTMA), a meteoryty stały się
głównym obszarem zainteresowań utworzonej w ramach Polskiego Towarzystwa
Miłośników Astronomii Sekcji Meteorów i Meteorytów. Był to efekt
zabiegów w krakowskim Zarządzie Głównym PTMA A. Pilskiego.
Utworzenie SMiM
(traktowanej też czasami jako kontynuatorki Sekcji Obserwatorów
Meteorów) zbiegło się w czasie z kilkoma innymi wydarzeniami, ale
głównie było skutkiem zainteresowania się tematyką meteorytową A.
Pilskiego, który na wiele lat stał się głównym i konsekwentnym jej
propagatorem w Polsce. Obok utworzenia Sekcji, w prasie astronomicznej,
ale też popularno-naukowej i codziennej, zaczęły ukazywać się artykuły
poświęcone meteorytom. Ich autorem był A. Pilski; pracami Sekcji
kierował J. Kosinski. SMiM miała siedzibę we Fromborku, gdzie obaj
wymienieni pracowali.
W sierpniu 1990
r. we fromborskim Muzeum Mikołaja Kopernika otwarto wystawę pt.
„Kamienie spadają z nieba”, której twórcami byli Edith i Andrzej Pilscy.
| |
|
|
Fig. 2 i 3 Wystawa poświęcona meteorytom i
meteorom we fromborskim
Muzeum Mikołaja Kopernika stała się ważnym
wydarzeniem w historii popularyzacji meteorytyki
w Polsce; sierpień 1990
(foto: J.W. Kosinski) |
| |
Wystawa
prezentowała ówczesny stan wiedzy o meteorytach, m.in. ich klasyfikację,
miejsca spadków, powstawanie kraterów meteorytowych. Prezentowała też
kilkanaście okazów meteorytów i była to wówczas niemal jedyna okazja w
Polsce by je obejrzeć z bliska.
W marcu 1991 r.
ukazuje się w URANII artykuł pt. „Co nas obchodzą meteoryty?” A.
Pilskiego i można bez przesady nazwać go tekstem programowym skierowanym
do miłośników meteorytów i meteorytyki. Na przełomie lipca i sierpnia
1991 r. zorganizowany zostaje pierwszy obóz meteorytowy dla młodzieży
szkół średnich.
| |
 |
|
Fig. 4
Uczestnicy obozu meteorytowego wraz z kierownikiem
obozu
J.W. Kosinskim; sierpień 1991 (foto: A. Orłowska) |
| |
Jego uczestnicy
odwiedzają Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, gdzie oglądają kolekcję
meteorytów, następnie kilka dni spędzają na obszarze spadku meteorytu
pułtuskiego, by w końcu udać się do Fromborka. Tu 12 i 13 sierpnia
zostaje zorganizowane II Seminarium Meteorowo-Meteorytowe. Poświęcone
jest ono szeroko pojętej problematyce drobnych ciał Układu Słonecznego:
meteoroidom, meteorytom i kometom. Poruszano też zagadnienia
kraterowania Ziemi przez meteoryty oraz obserwacji meteorów.
Sprawozdanie organizatora Seminarium J. Kosinskiego, ukazało się w
URANII, podobnie jak artykuł A. Pilskiego „Do miłośników meteorytów”.
Artykuł informował o powstaniu międzynarodowego Society of
Meteoritophiles, działalności Sekcji Meteorów i Meteorytów oraz o
działaniach Olsztyńskiego Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego na
rzecz zorganizowania stałej wystawy meteorytów w Olsztynie. Wystawa ta
miałaby charakter wystawy dydaktycznej, była ogólnodostępna i
pokazywałaby maksymalnie dużo meteorytów różnych typów.
Wystawa
rzeczywiście zaczęła powstawać, a trudną do przecenienia rolę w
stworzeniu największej w Polsce pod względem różnorodności kolekcji
meteorytów, odegrała dr Jadwiga Biała, ówczesny dyrektor
olsztyńskiej placówki. Można powiedzieć, że lata 1990 – 1991 obfitowały
w wydarzenia bardzo znaczące dla popularyzacji meteorytyki w Polsce;
można też zaryzykować twierdzenie, że niektóre z nich były początkiem
działań trwających do dzisiaj.
Następne lata to
kolejne podejmowane tematy, ale też kontynuacja prac wcześniejszych. W
roku 1992 powstaje w Olsztynie przy OPiOA Klub Kolekcjonerów Meteorytów,
skupiający osoby posiadające choćby jeden okaz pozaziemskiej materii.
Organizatorem Klubu jest A. Pilski, a nad jego funkcjonowaniem czuwa dr
J. Biała. W miesięczniku WIEDZA i ŻYCIE ukazuje się szereg artykułów A.
Pilskiego, poświęconych meteorytom. Wreszcie w maju 1992 r. ukazuje się
pierwszy numer METEORYTU, wtedy jeszcze biuletynu, dzisiaj jedynego w
Polsce kwartalnika w całości poświęconego meteorytyce. Ważnym
wydarzeniem jest też ukazanie się książki Bogusławy i
Hieronima Hurników pt. „Meteoroidy, meteory, meteoryty” –
była to pierwsza od wielu lat dobrze napisana pozycja poświęcona w
całości meteorytyce.
Ponownie na przełomie lipca i sierpnia
zorganizowany został obóz meteorytowy. Jego organizatorem było
Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne, a siedzibą
Obserwatorium Astronomiczne MMK we Fromborku. Zwieńczeniem obozu było
III Seminarium Meteorowo-Meteorytowe zorganizowane w dniach 9 – 10
sierpnia przez J. Kosinskiego przy współpracy z A. Pilskim i J. Białą. W
Seminarium wzięły udział 34 osoby z całej Polski i ponownie dominowała
na nim tematyka meteorytowa, uzupełniona o wyniki obserwacji meteorów.
Uczestnicy Seminarium mogli zakupić meteoryty Sikhote-Alin przywiezione
przez Walentina Cwietkowa z Moskwy – niejednokrotnie stały się
one początkiem całkiem dużych kolekcji meteorytów...
| |
 |
|
|
Rok 1992 to również początek bardzo aktywnego
poszukiwania meteorytów przez ich miłośników:
L. Chróst, M. Ciesielski i L. Miozga odnajdują
pierwsze od wielu lat okazy meteorytu Morasko – od tamtej pory
znaleziono ich już co najmniej kilkadziesiąt.
W roku 1993
kontynuowane są wcześniej podjęte działania:
regularnie ukazuje się METEORYT, pracami Sekcji
Meteorów i Meteorytów PTMA kieruje A. Pilski,
OPiOA z dyrektor J. Białą powiększają olsztyńską
kolekcję meteorytów, a w sierpniu odbywa się IV
Seminarium Meteorowo-Meteorytowe. Pracownia
Komet i Meteorów pod nowym kierownictwem
zupełnie zarzuca tematykę meteorytową.
|
| |
|
Fig. 5
Uczestnicy V Seminarium Meteorowo-Meteorytowego w czasie dyskusji po
referacie nt. „krateru fromborskiego”; sierpień 1994
(foto: Z. Mordas) |
|
|
|
|
Kolejny rok,
1994 przynosi kilka istotnych wydarzeń wartych odnotowania w niniejszym
opracowaniu. Przede wszystkim jest to spadek meteorytu Baszkówka (25
sierpnia). Zainteresowanie nowym meteorytem instytucji badawczych,
pojawienie się opracowań na jego temat i organizacja poświęconego mu
seminarium zacieśniają współpracę naukowców i miłośników meteorytów. W
maju w URANII ukazuje się artykuł o meteorycie Białystok, zaś we
wrześniowym numerze o meteorycie Pułtusk – autorem ich jest A. Pilski.
Dr J. Biała bierze udział w 57 dorocznym zgromadzeniu Meteoritical
Society w Pradze, o czym opowiada w czasie V Seminarium
Meteorowo-Meteorytowego. Tym razem organizatorem Seminarium są OPiOA w
osobie J. Białej i SMiM PTMA w osobach A. Pilskiego i J. Kosinskiego.
Seminarium odbyło się w dniach 13 – 14 sierpnia 1994 r. w Olsztynie i we
Fromborku. Ponownie dominuje tematyka meteorytowa uzupełniona o
obserwacje meteorów.
W roku 1994
zakończono prace w tzw. kraterze fromborskim, który ostatecznie uznano
za obiekt polodowcowy oraz badania pyłu meteorowego i meteorytowego.
Prace prowadzone były pod kierunkiem J. Kosinskiego, a ich podsumowaniem
były opracowania wyników opublikowane w niewielkim nakładzie przez SMiM
PTMA. W prace zaangażowanych było szereg osób, a ci, którzy poświęcili
im szczególnie dużo czasu to: W. Buźniak, R. Szaj, K.
Socha, B. Dąbrowski, K. Kaszewski, A.
Czaiński, W. Kremienowski, L. Łopacki.
METEORYT przybrał formę podobną do dzisiejszego
wydania, a epizodycznie SMiM PTMA wydawała też kwartalnik METEOR. W roku
1994 miała się też ukazać książka A. Pilskiego „Bolidy i meteoryty”.
Kompletna książka trafiła do Krakowa (miała być tomem 10 „Biblioteki
URANII”) i... od tamtej pory nikt jej nie widział. Szkoda, bo była
ciekawa. Obietnica, że pozycja ukaże się w roku 1995 też nie została
spełniona. Na szczęście A. Pilski wydał inną ważną pozycję: „Meteoryty w
zbiorach polskich”, co było zwieńczeniem jego żmudnych prac nad stanem
zbiorów meteorytów w Polsce. Przy okazji uporządkowane zostały zbiory (a
często przygotowano wystawy meteorytów) w Krakowie, Wrocławiu i
Warszawie. Eksponowane były kolekcje we Fromborku i Olsztynie. W URANII
ukazały się artykuły A. Pilskiego poświęcony meteorytowi Łowicz i J.
Białej o historii meteorytyki.
W dniach 13 – 14
sierpnia 1995 r. we Fromborku odbyło się VI już Seminarium
Meteorowo-Meteorytowe. Jego organizatorem z ramienia SMiM PTMA był J.
Kosinski, a w spotkaniu wzięło udział 19 osób. Na Seminarium dominowała
tematyka meteorytowa (współczesne zagadnienia meteorytyki, badania pyłu
meteorowego i meteorytowego) uzupełniona o wyniki obserwacji meteorów.
Miłośnicy
meteorytów mieli też okazję do udziału w konferencji w Państwowym
Instytucie Geologicznym w Warszawie 7 listopada 1995 r. Konferencję
poprowadził prof. Andrzej Manecki, a wykłady wygłosili dr
Marian Stępniewski i A. Pilski.
W roku 1995
pojawiło się też kilka nowych prywatnych kolekcji meteorytów; znaleziono
nowe okazy meteorytów Morasko i Łowicz.
W roku 1996
ilość spektakularnych działań zmniejszyła się nieco, w porównaniu do lat
wcześniejszych. Sekcja Meteorów i Meteorytów PTMA w zasadzie zawiesiła
swoją działalność, przestając być współwydawcą METEORYTU. Za to
miłośnicy meteorytów (ale nie tylko) otrzymali książkę H. Y. McSweena
„Od gwiezdnego pyłu do planet” w tłumaczeniu A. Pilskiego.
Dr M. Stępniewski wziął udział w 59 dorocznym
spotkaniu Meteoritical Society w Berlinie. Zaprezentował tam wyniki
badań meteorytu Baszkówka.
Jesienią, w
Warszawie odbyła się pierwsza od lat sześćdziesiątych duża wystawa
meteorytów. Przygotowało ją Muzeum Geologiczne Geologii Uniwersytetu
Warszawskiego pod kierunkiem Andrzeja Pelca. Na wystawie
zgromadzono 410 okazów pochodzących ze zbiorów instytucji naukowych, jak
też od kolekcjonerów prywatnych.
W grudniu zakończono ostatni program prowadzony
przez Sekcję Meteorów i Meteorytów PTMA, poświęcony meteorytom Słowacji.
Podsumowaniem był artykuł w METEORYCIE autorstwa J. Kosinskiego.
Rok 1997
przyniósł szereg wydarzeń, których efekty pośrednio widoczne są do dnia
dzisiejszego.
METEORYT zmienił
swoją szatę graficzną, co było głównie zasługą Jacka Drążkowskiego.
Środowisko miłośników i kolekcjonerów meteorytów okrzepło: zaczęto
spotykać się nie tylko przy okazji seminariów czy wystaw, ale podjęto
też inne formy aktywności. Były to głównie wspólne wyjazdy na giełdy i
targi, również zagraniczne. W czerwcu 1997 r. padła propozycja powołania
stowarzyszenia miłośników meteorytów – zdawało się, że olsztyński Klub
Kolekcjonerów Meteorytów, organizacja zupełnie nieformalna, jest już
niewystarczającą formą działalności. Pomysł nie został jednak
zrealizowany – wydaje się, że to nie był jeszcze „ten” moment.
2 – 3 maja 1997
r. Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne zorganizowało
VII Seminarium Meteorowo-Meteorytowe. Program Seminarium był bogaty, a
wśród autorów referatów znaleźli się m.in. W. Cwietkow, B. i H.
Hurnikowie, M. Stępniewski, J. Biała, J. Kosinski. Mówiono o różnych
aspektach meteorytyki, uzupełnionych o obserwacje meteorów. Materiały z
Seminarium ukazały się drukiem, głównie dzięki zaangażowaniu dyr. OPiOA,
dr J. Bałej.
Natomiast 3
grudnia 1997 r. odbyła się w Warszawie konferencja poświęcona badaniom
meteorytów. Organizatorem jej był Państwowy Instytut Geologiczny,
głównie za sprawą dra M. Stępniewskiego.
Rok 1998
przyniósł wzrost aktywności kolekcjonerów meteorytów. Odwiedzili oni
szereg giełd i targów, zarówno w Polsce jak i za granicą, co znalazło
swój efekt w postaci artykułów i sprawozdań w METEORYCIE. W Warszawie
można było podziwiać wystawę meteorytów ze zbiorów Muzeum Ziemi PAN.
Wrzesień 1998 to
dwa wydarzenia: Stanisław Jachymek znajduje meteoryt Zakłodzie, a
Grzegorz Pacer organizuje pierwszy w Polsce Piknik Meteorytowy (5
września, Rudnik Wielki k. Częstochowy). Dzisiaj wiemy, że były to
wydarzenia ważne.
W roku 1999 odbyło się VIII Seminarium
Meteorowo-Meteorytowe, ostatnia tego typu impreza. Organizatorem był J.
Kosinski i tytularnie Sekcja Meteorów i Meteorytów PTMA.
| |
 |
|
Fig. 6 Uczestnicy VIII Seminarium
Meteorowo-Meteorytowego przy
wejściu do Zamku w Pułtusku; kwiecień
1999 (foto: M. Stępniewski) |
| |
Seminarium odbyło się 24 i 25 kwietnia w
Pułtusku i Wyszkowie. Poświęcone było meteorytowi Pułtusk i meteorytowi
Baszkówka. Tematykę uzupełnił wykład o deszczach meteorytów i informacje
o obserwacjach meteorów. Uczestnicy Seminarium odwiedzili Muzeum
Regionalne w Pułtusku (z kolekcją meteorytów pułtuskich) i obszar jego
spadku (w drodze do Wyszkowa). Wieczorem odbyło się spotkanie
kolekcjonerów. Materiały z VIII Seminarium ukazały nakładem J.
Kosinskiego.
Kolekcjonerzy
nie próżnowali również później. W dniach 19 – 22 sierpnia w ramach III
Ogólnopolskiego Zlotu Miłośników Astronomii (OZMA) odbyły się wystawy
meteorytów i konkurs prywatnych kolekcji. Meteoryty były tematem
przewodnim Zlotu, a wykłady o tematyce meteorytowej prowadził A. Pilski.
We wrześniu 1999
r. odbył się II Piknik Meteorytowy w Rudniku Wielkim k. Częstochowy
zorganizowany przez G. Pacera. Grupa kolekcjonerów uczestniczyła też w
targach i wystawach zagranicznych.
Na rok 2000
zaplanowano spotkanie w Guciowie k. Zwierzyńca, które przybrało formę
III Pikniku Meteorytowego (organizator St. Jachymek). Kazimierz
Mazurek pokazał swoją przepiękną prywatną kolekcję meteorytów we
Fromborku (lipiec – sierpień), a grupa kolekcjonerów ponownie odwiedzała
zagraniczne targi i wystawy, co znalazło swoje odzwierciedlenie w
METEORYCIE. Na rynku księgarskim dostępna była już od roku książka A.
Pilskiego „Nieziemskie skarby”. Poza ośrodkami w Olsztynie i we
Fromborku pojawiły się inne miejsca dobrze znane miłośnikom meteorytów i
ich kolekcjonerom. Powstały nowe kolekcje...
Nie dawno na
Meteorytowej Liście Dyskusyjnej, J. Bandurowski napisał, że
„meteorytowe serce Polski, bije na południu”. Dzisiaj tak, ale nie
zawsze tak było.
2. Programy i
działania
W omawianym
okresie podejmowano próby organizowania prac na polu meteorytyki. Być
może określenie „programy” jest nieco górnolotne, jednak czasem efekty
rzeczywiście były ciekawe i nie pozbawione wartości dydaktycznych i
popularno-naukowych. Kilka słów o tych najważniejszych.
Kolekcje meteorytów w Polsce
A. Pilski podjął
się zadania niezwykle trudnego – postanowił skatalogować możliwie jak
najwięcej polskich zbiorów meteorytów, tak instytucjonalnych, jak i
prywatnych. Efektem jego żmudnej pracy był pierwszy katalog w biuletynie
METEORYT, który ukazał się w 1992 r. Wersję rozbudowaną, w postaci
książkowej opublikowano w 1995 r. jako katalog „Meteoryty w zbiorach
polskich”. Było to pierwsze tego typu opracowanie od czasów katalogu
J. Pokrzywnickiego z 1964 r. Kolejne wydanie katalogu A. Pilskiego
ukazało się w 2001 r.
Badania tzw. krateru fromborskiego
Hipoteza, że
jest to obiekt o pochodzeniu kosmicznym prezentowana przez H.
Korpikiewicz, lansowana była w latach 1976 – 1979. Głównym argumentem (a
tak naprawdę jedynym) za tym, że zagłębienie na południe od Fromborka
jest kraterem, miał być rozkład pyłu meteorytowego. Krater miał być
pochodzenia wybuchowego. Interdyscyplinarne badania z lat 1984 – 1995
nie potwierdziły tej hipotezy. Nie potwierdzono wyników rozkładu pyłu i
nie zaobserwowano śladu zmian szokowych w podłożu; budowa geologiczna
obiektu i jego otoczenia jednoznacznie wskazywały na naturalne
(polodowcowe) pochodzenie zagłębienia. Badaniami kierował J. Kosinski.
| |
 |
|
Fig. 7 W
czasie prac w tzw. „kraterze fromborskim” znajdowano różne okazy. Jeden
z nich po przecięciu, szlifowaniu i trawieniu miał ciekawą strukturę;
styczeń 1991
(foto:
J.W. Kosinski) |
| |
W ramach
podsumowania wcześniejszych prac, w lipcu 1994 r. okolice Fromborka
stały się miejscem kompleksowych badań terenowych prowadzonych przez
Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego.
Prace wykonywała kilkudziesięcioosobowa grupa studentów pod kierunkiem
pracowników naukowych UW. Ukazało się opracowanie wyników w formie
maszynopisu (1995).
Badania pyłu meteorowego i
meteorytowego
W pierwszym
etapie w różnych częściach Polski, pobrano próby glebowe, z których
wyseparowywano pył o właściwościach magnetycznych, by określić tzw. tło
pyłowe. Na podstawie wyników opracowano mapę tego elementu.
| |
 |
|
 |
|
Fig. 8
Wyseparowane z osadów frakcje magnetyczne, niektóre w postaci kuleczek
metalicznych pochodzenia kosmicznego; luty 1992 (foto: J.W. Kosinski) |
|
Fig. 9 Nieliczne okazy pyłu były całkiem spore. Tu kulka metaliczna
o średnicy 1.5 mm: luty 1992 (foto: J.W. Kosinski) |
|
| |
Drugi etap miał
na celu określenie czy pył zbierany różnymi metodami i w różnych
miejscach jest rzeczywiście pyłem meteorowym i meteorytowym. Przyjęto,
że wskaźnikiem będzie stwierdzenie metodami chemicznymi występowania
niklu. Wyniki prac zamieszczono w miesięczniku PHOBOS, a ich omówienie w
METEORYCIE. Opracowano także zestawienie wyników w postaci maszynopisu.
Pracami kierowali J. Kosinski i R. Szaj, a wykonano je w latach 1987 –
1994.
Badania obszaru spadku meteorytu
Pułtusk
Terenowe prace
poszukiwawcze w latach 1982 – 1997
Badania miejsca spadku meteorytu Gaj
[w 1927 r.
obserwowano spadek, meteorytu dotychczas nie znaleziono]
W omawianym
okresie, pierwsze prace poszukiwawcze prowadzono przy pomocy
magnetometrów protonowych w 1982 r. Kierowali nimi M. Żbik i
J. Stein. Tradycyjne poszukiwania terenowe prowadzono natomiast w
latach 1990 – 1996. Kierowali nimi J. Kosinski i W. Buźniak. Wyniki prac
zaprezentowano w PRZEGLĄDZIE GEOFIZYCZNYM oraz w materiałach z
Seminariów Meteorowo-Meteorytowych.
Obozy astronomiczne o tematyce
meteorowo-meteorytowej
W latach 1977 –
1982 były przygotowywane przez Sekcję Obserwatorów Meteorów PTMA. Ich
organizatorami byli H. Korpikiewicz i Antoni Stiller. Odbywały
się we Fromborku, w oparciu o tamtejszy oddział PTMA i będącą w jego
posiadaniu „Wieżę Wodną” służącą za miejsce obserwacji.
Późniejsze obozy
odbywały się w latach 1991 – 1992. Organizowano je również we Fromborku,
chociaż uczestnicy odwiedzali też inne miejsca (Warszawa, okolice
Pułtuska, Olsztyn). Ich głównym twórcą był A. Pilski; niezwykle cenna
była pomoc Olsztyńskiego Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego z
dr J. Białą jako dyrektorem placówki. Swój udział w organizacji obozów
miało też Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.
Ostatni obóz o
profilu meteorowo-meteorytowym zorganizowano w lipcu 1998 r. Wzięło w
nim udział 14 osób. Celem obozu było sprawdzenie hipotezy o spadku
meteorytu w Bieszczadach w 1907 r. w okolicach Duszatyna oraz obserwacje
meteorów. Organizatorem obozu był J. Kosinski.
Seminaria Meteorowo-Meteorytowe
Pierwsze w 1979
r. zostało przygotowane przez Sekcję Obserwatorów Meteorów PTMA pod
kierunkiem H. Korpikiewicz. Wznowione w 1991 r. przez J. Kosinskiego,
było organizowane co roku (do 1995 r.) we Fromborku. W 1997 r.
Seminarium przygotowało OPiOA i odbyło się ono w Olsztynie. Ostatnie, w
1999 r. ponownie przygotował J. Kosinski, a odbyło się ono w Pułtusku i
w Wyszkowie.
3. Literatura
W omawianym okresie w czasopismach ukazało się
kilkadziesiąt artykułów poświęconych meteorytyce. Były to głównie
artykuły w URANII, POSTĘPACH ASTRONOMII, WIEDZY i ŻYCIU. Ukazało się też
kilkanaście pozycji popularno-naukowych w całości lub częściowo
obejmujących zagadnienia meteorytyki, które warto chyba przypomnieć. Nie
jest to zbiór bogaty...
A. Manecki,
Meteoryty, pyły kosmiczne i skały księżycowe, Kraków 1975
H. Korpikiewicz,
Instrukcja dla obserwatorów meteorów, Kraków – Wrocław 1978, 1985
A. Dzięczkowski,
H. Korpikiewicz, Zagadka meteorytu Morasko, Poznań 1979
B. Kuchowicz,
Kosmochemia, Warszawa 1979
O. Wołczek,
Narodziny i rozwój Układu Słonecznego, Wrocław 1979, Warszawa 1985
M. Żbik, O
budowie planet, Warszawa 1980
J.A. Wood,
Układ Słoneczny, Warszawa 1983 (tłumaczył J. Mietelski)
M. Żbik, Z
pyłu na Mlecznej Drodze, Warszawa 1984
L. Czechowski,
Planety widziane z bliska, Warszawa 1985
P. Jakeš,
Posłańcy Kosmosu, Warszawa 1986 (tłumaczyła N. Bakun-Czubarow)
M. Żbik,
Tajemnice kamieni z nieba, Warszawa 1987
H. Korpikiewicz,
Spadające gwiazdy, Poznań 1988
M. Żbik,
Tropem tunguskiej katastrofy, Warszawa 1989
B. Hurnik, H.
Hurnik, Meteoroidy, meteory, meteoryty, Poznań 1992
J. Kosinski,
Poradnik obserwatora meteorów, Kraków 1993
T. Hanczke, Meteoryty i tektyty w zbiorach
Muzeum Ziemi, Warszawa 1995
A. S. Pilski,
Meteoryty w zbiorach polskich, Lidzbark Warmiński 1995
M. Żbik,
Kosmiczne katastrofy w historii Ziemi, Warszawa 1995
H. Y. McSween,
Od gwiezdnego pyłu do planet. Geologiczna podróż przez Układ
Słoneczny, Warszawa 1996 (tłumaczył A. S. Pilski)
D. Desonie,
Kosmiczne katastrofy, Warszawa 1997 (tłumaczył J. Włodarczyk)
Meteoryt
Sikhote-Alin w 50 lat po spadku.
Materiały VII Seminarium Meteorowo-Meteorytowego, Olsztyn, 2-3 maja
1997, OPiOA, Olsztyn 1997
Meteoryty w
zbiorach Muzeum Geologicznego w Krakowie, Kraków 1998
A. S. Pilski,
Nieziemskie skarby, Warszawa 1999
Meteoryt
Pułtuski. Kamienny deszcz sprzed 130 lat. Materiały VIII Seminarium
Meteorowo-Meteorytowego, Pułtusk-Wyszków, 24-25 kwietnia 1999, pod red.
J. W. Kosinskiego, SMiM PTMA Wyszków-Kraków 1999
C.R. Chapman, D.
Morrison, Kataklizmy w historii Wszechświata, Warszawa 1999
(tłumaczył J. Błaszczyk)
T. Ściężor,
Bolidy. Zjawisko i metodologia badań na przykładzie bolidu Morăvka z
6 maja 2000 r., Kraków 2000
|
